Jómsvikinga saga - od tłumacza
 

Jómsvikinga saga (Saga o Jomswikingach, Saga o wikingach z Jom) jaką dziś znamy, powstała na Islandii, nie później niż na początku trzynastego wieku, oparta była na ustnej tradycji przekazywanej od początków XI wieku, stworzonej prawdopodobnie przez naocznych świadków niektórych wydarzeń opisanych w sadze. Saga zapisana została, tak jak inne sagi islandzkie, w dialekcie zachodnim języka norrøn (język staronordycki, staroislandzki, używany w średniowiecznej Skandynawii od VIII do XIII wieku). Zaliczana jest do sag królewskich, to jest opowiadających dzieje królów i jarlów. Jómsvikinga saga przedstawia dzieje pierwszych historycznych władców Danii: Gorma Starego, Haralda Sinozębego, Svenda Widłobrodego i Knuda II Wielkiego. Znaczna część sagi dotyczy dziejów wikingów z Jom.

 

Jómsvikinga saga zawiera dwa elementy, które nie budzą większych wątpliwości wśród historyków: u ujścia Odry leżał Jomsborg (czymkolwiek by on nie był), oraz bitwa na Hjørungavåg, będąca kulminacją akcji sagi, miała miejsce. Reszta, razem z postacią legendarnego założyciela Jomsborga, Palnatoke, jest w mniejszym lub większym stopniu fantazją literacką i choć występują w sadze także postacie historyczne oraz historyczne wydarzenia, to jednak ich pomieszanie w czasie i miejscu jest tak wielkie, że saga w żaden sposób nie może być traktowana jako źródło historyczne.

 

Publikowany tu tekst sagi opiera się na duńskim tłumaczeniu rękopisów staroislandzkich, dokonanym przez Carla Christiana Rafna i opublikowanym przez Kongelige Nordiske Oldskrift Selskab w dwunastotomowym wydawnictwie Oldnordiske Sagaer (1826-37). Wydany w 1829 roku jednasty tom nosi nazwę Jomsvikinga Saga og Knytlinga tilligemed Sagabrudstykker og Fortællinger vedkommende Danmark,[…] (Jomsvikinga Saga i Knytlinga wraz z fragmentami sag i opowiadaniami dotyczącymi Danii, […]). Bazą duńskiego tłumaczenia i redakcji tekstu sagi jest islandzki rękopis oznaczony symbolem A.M.291.

 

Zakłada się hipotetycznie, że niegdyś istniała jedna, pierwotna Jómsvikinga saga, której tekst był wielokrotnie kopiowany, przerabiany i włączany do różnych rękopisów. Jednak takiego pierwotnego tekstu dziś nie ma. Nie ma nawet kanonu określającego, jaki zakres treści Jómsvikinga saga ma zawierać. Są natomiast rękopisy, czasami różniące się znacznie w treści, mające też różny stopień zachowania. Nie jest to nic nadzwyczajnego w literaturze islandzkiej – żadna z kilkuset napisanych tam sag nie zachowała się w oryginale, wszystkie istniejące dziś manuskrypty są późniejszymi kopiami.

 

Do najważniejszych i najpełniejszych istniejących dziś wersji tekstu Jómsvikinga saga należą następujące manuskrypty sporządzone na pergaminie (cielęcej skórze):

 

Rękopis A.M. 291, pochodzący z połowy XIII wieku, jest o tyle niekompletny, że pierwsza i ostatnia karta są zupełnie nieczytelne, są też liczne małe ubytki, a jednej karty brakuje. Rękopis ten wykorzystano w duńskiej edycji sagi w 1829 roku. Rękopisy oznaczone symbolem A.M. pochodzą ze zbioru zwanego arnemagneańskim, utworzonego przez Árniego Magnússona (1663–1730); zbiór testamentem został przekazany bibliotece uniwersyteckiej w Kopenhadze w 1730, jednak na mocy ustawy z 1965 roku większość tego zbioru, zawierająca teksty islandzkie, została podarowana ogołoconej niegdyś ze swego literackiego dziedzictwa Islandii.

Flateyjarbók pochodzi z 1387 roku i tu tekst Jómsvikinga saga jest przemieszany z sagą o Olavie Tryggvasonie. Książka pochodzi z zaginionego dziś w większości zbioru rękopisów islandzkich, których właścicielem był luterański biskup ze Skálholt na Islandii, Brynjólfur Sveinsson (1605–1675), kolekcjonujący tam stare rękopisy na polecenie królewskie. Flateyjarbók została w 1656 podarowana przez biskupa królowi Fryderykowi III i umieszczona w Bibliotece Królewskiej w Kopenhadze, w 1971 książka została zwrócona przez Danię Islandii razem z innymi islandzkimi manuskryptami. Flateyjarbók została opublikowana w całości w Oslo (Christiania) w 1860 roku.

Rękopis A.M. 510, pochodzący z końca XIV wieku, nie obejmuje początku sagi, lecz w swej treści jest szerszy od innych, zawiera też liczne uzupełnienia z innych rękopisów. Na podstawie papierowej kopii tego rękopisu, sporządzonej przez Johana Frederika Peringskiölda w 1713 roku i przetłumaczonej na język szwedzki, oraz z innymi uzupełnieniami, powstało w 1786 szwedzkie tłumaczenie Magnusa Adlerstama, wydane przez L. Hammarskölda razem z tekstem islandzkim w Sztokholmie w 1815 roku.

Codex Holmianus 7, pergaminowa książka nr 7 ze zbioru manuskryptów Biblioteki Królewskiej w Sztokholmie, zawierająca rękopisy wielu utworów, niektóre karty ze zbioru arnemagneańskiego w Kopenhadze pierwotnie stanowiły jej część; pochodzi z początków XIV wieku, zawiera m.in Jómsvikinga saga, która jest tu krótsza w treści, bardziej zwięzła i pomija wiele epizodów. Wersja ta jest jednak najdoskonalsza literacko i najmniej uszkodzona z istniejących. Współcześnie, w1962 roku, tekst ten został opublikowany w oryginale islandzkim i w równoległym tłumaczeniu angielskim lektora Uniwersytetu Liverpoolskiego, N.F.Blake’a.

 

Do tych najważniejszych tekstów zalicza się również łacińskie tłumaczenie sagi, dokonane przez Arngrímra Jónssona, powstało ono w latach 1592-93, jego wersja jest dłuższa niż Codex Holmianus, ale krótsza od A.M.291. Tłumaczenie to zostało sporządzone z manuskryptów dziś nieistniejących.

 

Oprócz powyższych manuskryptów istnieją sporządzone na papierze liczne kopie i wypisy, o mniejszej wartości dla badaczy literatury.

 

Pierwsze duńskie wydanie Jómsvikinga saga miało miejsce w 1824 roku, gdy opublikowano duńskie tłumaczenie Carla Christiana Rafna, dokonane na podstawie manuskryptu Codex Holmianus 7 (tekst w transkrypcji Rasmusa Christiana Raska był jednak korygowany w niektórych miejscach wg innych wersji źródłowych tekstu). Publikowany tekst ograniczono do drugiego opowiadania sagi, pomijając pierwsze opowiadanie, dotyczące królów duńskich. Wydanie to miało ograniczony nakład i stanowiło jakby próbę do późniejszego wydania całości sag islandzkich.

 

W 1829 roku opublikowano całkowicie nowe tłumaczenie sagi, tego samego C.C.Rafna, ale tym razem oparte na obszerniejszym manuskrypcie A.M.291. Jednak nieczytelność wielu miejsc tego manuskryptu oraz ubytki spowodowały konieczność uzupełniania treści poprzez szerokie skorzystanie ze sztokholmskiego manuskryptu Codex Holmianus 7, Flateyjarbók oraz ponadto z rękopisu A.M. 510, a także niezbędne było późniejsze ujednolicenie tekstu. Wydanie to jest więc najpełniejszym wydaniem sagi (by nie powiedzieć kompilacją), zawiera 52 rozdziały, z których treść rozdziałów 14-49 odpowiada z grubsza treści sagi z wydania z roku 1824.

 

Z pragnienia wyjścia z wszelkich sprzeczności różnych wersji tekstu i z dążenia do uporządkowania treści sagi, powstało bardzo interesujące opowiadanie o Jomswikingach, wydane w 1895 roku w Kopenhadze. Autorem opowiadania jest Fr.Winkel Horn, wielce zasłużony tłumacz kroniki Saxo Grammaticusa. Nie tylko wygładził i uporządkował on treść sagi, lecz stworzył na jej bazie tekstowej jakby wspólną, ”uzgodnioną” wersję wydarzeń, włączając w swój tekst informacje z różnych źródeł do dziejów Jomswikingów, jak kronika Saxo i inne sagi islandzkie.  Fr.Winkel Horn, jako lojalny Duńczyk, zmienił też rozkład akcentów politycznych, gdyż islandzka saga przepojona jest bardzo osobistą nienawiścią do duńskiego króla Haralda Sinozębego. Zapewne ten polityczny problem oraz niewielka wartość sagi jako źródła historycznego wyjaśniają, dlaczego Jómsvikinga saga w Danii jest tak rzadko wydawana i prawie w ogóle nieznana.

 

W niniejszym tłumaczeniu sagi przyjęto pewne założenia, w wyniku których:

- oczywiste błędy i niekonsekwencje tłumaczenia Rafna zostały w miarę możliwości poprawione, głównie w oparciu o tekst islandzki sagi wg redakcji Ólafura Hálldórssona (za heimskringla.no)

- skandynawskie nazwy geograficzne, jeżeli nie miały polskich odpowiedników, uzyskaly formę współczesną, właściwą dla tego kraju, którego dotyczą,

- imiona nordyckich bohaterów i ich przydomki uzyskały formę współczesną, właściwą dla kraju ich pochodzenia lub miejsca akcji,

- przydomki islandzkie pisane są tradycyjnie z małej litery,

- polskie imiona bohaterów i ich tłumaczone przydomki umieszczono w bieżących komentarzach do tekstu,

- dla zachowania rytmu poetyckiej opowieści, w miarę możliwości, pozostawiono podział na zdania i interpunkcję stosowane przez Rafna, 

- zachowano podział tekstu na rozdziały zgodnie z duńskim tłumaczeniem Rafna,

- wprowadzono podział tekstu na akapity, który nie występuje w tekście Rafna, wg uznania tłumacza,

- tłumaczenie, jako dokonane nie z języka oryginału, kładło nacisk na zrozumiałość tekstu, a nie jego dosłowność,

- w nawiasach kwadratowych umieszczono tekst, który nie znajduje się w tłumaczeniu Rafna, lecz go uzupełnia lub objaśnia.

Od przyjętych tu zasad mają miejsce i wyjątki.

 

 

Jan Wolucki

Gladsaxe, czerwiec 2011

 

 
Panel title
Antal besøg: 32301

Lav en gratis hjemmeside på Freewebsite-service.com

Editing

-0,36802816390991sekunder